Hieronder treft u de aankondiging van de lezing gehouden op 11 juni in de OBA.
Daaronder vindt u het verslag van Jan Mendrik van de Spinozakring Soest die zo vriendelijk is geweest om dat met ons te delen.
De avond liep iets anders dan eerder voorgesteld. Het werd een lezing door Pooyan Tamimi Arab waarna een vraaggesprek ontstond tussen Rob Hartmans, Shermin Amiri en Pooyan Tamimi Arab en het aanwezige publiek.
-----------------
Oorspronkelijke aankondiging:
Op 11 juni organiseert de ASK – speciaal voor vrienden – een lezing in de OBA (Openbare Bibliotheek Amsterdam).
Zij hebben zich dan ook al kunnen aanmelden.
De lezing heeft als titel: SPINOZA EN IRAN en zal bestaan uit drie onderdelen:
Spinoza lezen in Iran door dr. Pooyan Tamimi Arab
Pooyan gaat het hebben over de vertalingen en receptie van Spinoza in Iran, met name in de Islamitische Republiek (1979-nu). De aandacht voor Spinoza is de afgelopen 20 jaar erg gegroeid. De vraag is: wat zegt dit over het Iran van nu?
Dr. Pooyan Tamimi Arab is Spinozakenner en universitair hoofddocent religiewetenschappen aan de universiteit van Utrecht. Tevens is Pooyan enkele jaren lid geweest van het bestuur van de ASK.
Iran na de illusie van een snelle omwenteling door Shermin Amiri
Shermin Amiri gaat in op de huidige politieke situatie in Iran, tegen de achtergrond van de Amerikaanse en Israëlische aanvallen en de verwachting die bij sommigen ontstond dat militaire druk tot een snelle politieke omwenteling zou leiden. In zijn lezing onderzoekt hij waarom die verwachting te eenvoudig is, gezien de machtsstructuren van de Islamitische Republiek. Daarbij kijkt hij naar de verhouding tussen de Opperste Leider, de Revolutionaire Garde, de veiligheidsdiensten, de geestelijkheid, economische machtsnetwerken en de Iraanse samenleving zelf. Ook bespreekt hij enkele plausibele scenario's voor een post-Khamenei tijdperk. De centrale vraag is: wat kan er in Iran werkelijk veranderen wanneer een leider verdwijnt, maar de machtsstructuur blijft bestaan?
Shermin Amiri is Iran-kenner en politiek analist. Hij werkt als senior adviseur en onderzoeker bij Radar Advies en levert regelmatig duiding en commentaar over Iran en het Midden-Oosten voor o.a. NRC, Clingendael Spectator en Nieuwsuur
Panelgesprek
Gesprek onder leiding van Rob Hartmans (voorzitter ASK) met Pooyan en Shermin over hun lezingen.
Datum : 11 juni 2026
Aanvang : 19:30 uur (zaal open vanaf 19.15 uur)
Locatie : Forumzaal OBA (6e etage), Oosterdokskade 143 Amsterdam
Sprekers : Pooyan Tamimi Arab en Shermin Amiri
Onderwerp : Spinoza lezen in Iran en Iran na de illusie van een snelle omwenteling
Aanmelden/kaartje : Via de OBA website
---------------------------------------------------------
Verslag van Jan Mendrik, Spinozakring Soest:
(https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinoza-en-iran,-lezing-bij-de-ask)
Spinoza en Iran, lezing bij de ASK
Gepubliceerd door Jan Mendrik in lezing verslag · vrijdag 19 jun 2026 · minuten
Op donderdag 11 juni vond een lezing en paneldiscussie plaats over “Spinoza lezen in Iran en Iran na de illusie van een snelle omwenteling”, georganiseerd door de Amsterdamse Spinozakring.
Sprekers waren Pooyan Tamimi Arab en Shermin Amiri, beide geboren in Iran. De paneldiscussie stond onder leiding van Rob Hartmans (vz van de Amsterdamse Spinozakring). Pooyan is Spinozakenner en universitair hoofddocent religie wetenschappen aan de universiteit van Utrecht. Shermin werkt als senior adviseur en onderzoeker bij Radar Advies en levert regelmatig duiding en commentaar in de media, over Iran en het Midden Oosten.
Pooyan vertelde over de protesten tegen de religieuze elite in Iran en hoe filosofie, met name de filosofie van Spinoza, een rol speelt. Shermin ging daarna meer in op de huidige politieke situatie in Iran.
Spinoza is een ster in Iran vertelde Pooyan. In de periode 2022 en 2024 werden meer dan 8000 exemplaren verkocht van Spinoza’s Theologisch Politiek Traktaat (TTP). Het is een teken dat de samenleving een seculiere verschuiving doormaakt. Bijna alle werken van Spinoza zijn nu in een Persische vertaling aanwezig.
In 1952 vertaalde de ingenieur Manuchehr Dāvari de Ethica vanuit het Russisch, maar die vertaling bleef lange tijd onopgemerkt. In 1985 publiceerde de vrome theoloog en hoogleraar Mohsen Jahāngīri, van de gezuiverde universiteit van Teheran, opnieuw een vertaling van Spinoza’s Ethica. Jahāngīri vertaalde ook Spinoza’s TTP. Maar hij durfde het niet te publiceren. Tijdens colleges vroeg hij soms God om vergiffenis voor het vertalen van Spinoza. En hij stelde dat het TTP niet in handen van gewone mensen mocht komen. Omdat mensen op de gedachte zouden kunnen komen om Spinoza’s filosofie op de Islam toe te passen.
In 2009 zorgde het harde optreden van de Iraanse overheid tegenover “de groene beweging” dat steeds meer Iraniërs de hoop op een hervorming verloren. Westerse filosofieën, waaronder die van Spinoza kregen meer aandacht. Spinoza was voor de Iraanse oppositie een ketter, d.w.z. iemand die zich niet conformeert, iemand die leeft vanuit eigen vrijheid, in de zin van Spinoza’s definitie van vrijheid. Een inspiratiebron.
Inmiddels zijn al meer dan 30 boeken gepubliceerd met in de titel Spinoza en er zijn ruim 20 proefschriften en tientallen masterscripties over Spinoza’s filosofie.
Maar vertalers van westerse filosofische werken zijn hun leven niet zeker. Zo werd de vertaler van Nietzsches Will zur Macht, Majid Sharif in Teheran door het regime gedood.
In de protesten van 2022 stond de kreet “Vrouw, Leven, Vrijheid” centraal. “Leven” betekent dat het om het leven op aarde gaat, niet om een beloning na de dood, net als bij Spinoza. Spinoza zegt in de Ethica: een wijs mens denk niet aan de dood. Het gaat Spinoza om het goede leven.
“… Het is eigen aan de wijze, zeg ik, zich te goed te doen en zich te vermaken met matig en aangenaam eten en drinken en eveneens met geuren en het genot van bloeiende planten, met opschik, muziek, sport en spel, theater en dies meer, waarvan eenieder kan gebruik maken zonder enig nadeel voor anderen.” (Ethica 4, Stelling 45).
Spinoza staat in Iran dan ook voor een wereldse herwaardering.
Ondanks de opkomst van de theocratie is Iran sinds de revolutie in 1979 niet verschoond gebleven van moderne invloeden. Het huidige Iran met ca 90 miljoen inwoners is voor ongeveer 80% verstedelijkt. Tegenover 50% ten tijde van de revolutie. De alfabetisering steeg naar 90%, tijdens de revolutie was dat 50%. Vrijwel iedereen gebruikt nu internet. Vooruitgang is dus niet tegen te houden.Er is nu ook leegloop in moskeeën en een wijdverbreide minachting voor religieuze autoriteiten.
Behalve Spinoza zijn ook andere westerse filosofen populair geworden. Ferdowsi geeft hiervan in [1] een overzicht.
Na de pauze ging Shermin Amiri, in antwoord op vragen van Rob Hartmans, nader in op de politieke situatie in Iran. Rob vroeg hem hoe de situatie zich ontwikkeld had sinds de revolutie in 1979.
Shermin: in 1979 heerste er eerst een positieve verwachting van vrijheid maar Khomeini stelde daarin teleur. Het theocratische bewind was erg onderdrukkend en trad bloedig op tegen tegenstanders. Hij was van 1979 tot aan zijn dood in 1989 aan de macht en vormde het land om naar een streng religieus-fundamentalistische staat. In september 2022 braken de grootschalige "Vrouw, Leven, Vrijheid"-opstanden uit. Dit gebeurde na de dood van de 22-jarige Mahsa Amini, die door de Iraanse zedenpolitie was gearresteerd en mishandeld. Hoewel de hevigste straatprotesten in de loop van 2023 afnamen door hardhandig ingrijpen van de overheid, ging het verzet in stilte door.
In december 2025 en januari 2026 laaiden de grootschalige protesten weer op en pleegden de Iraanse staatsveiligheidsdiensten massamoorden op dissidenten.
De hoop dat de onderdrukkende macht van binnenuit kon worden bestreden verdween en velen hoopten op externe interventie. Maar de aanvallen van Israël en de VS in de oorlog vanaf 28 februari dit jaar, hebben geen regime-change gebracht en de vijandige taal van Trump (“vernietiging van de Iraanse beschaving”) zette ook veel kwaad bloed. Inmiddels gaat de secularisatie wel door. Op de lange termijn is dat misschien verzwakkend voor het regime.
Rob: Hoe sterk is het regime nu?
Militair is het nog erg sterk maar politiek gezien steunt het op een kleine minderheid. Maar het kan lang standhouden, Pooyan en Shermin zijn daarover niet positief. Ze zijn ervan overtuigd dat zo’n regime niet door diplomatie en overleg (van binnen of van buiten) kan worden verworpen.
De avond eindigde dus niet hoopvol, althans niet voor de korte termijn. Misschien dat via de secularisering en de beweging van de bevolking van het platteland naar de (progressievere) stad op lange termijn iets teweegbrengen.
Meer informatie:
[1] Ferdowsi, A. (2024). Specters of Spinoza in Iran: The crisis of theocracy and the reception of Spinoza. Journal of Spinoza Studies, 3(1), 145–159.
[2] Mirzaei, S. (2021). The Reception of Spinoza’s Theological-Political Treatise in the Islamic Republic of Iran. Philosophies 2021, 6, 42.
Vertalingen van het werk van Spinoza (zoals vermeld in [1]):
Ethica
(1952): Dit was het eerste boek van Spinoza dat in het Perzisch werd vertaald, gedaan vanuit het Russisch door Manuchehr Dāvari. Het raakte in de vergetelheid, werd in 2016 herontdekt en is sindsdien minstens vier keer heruitgegeven.
(1964): Een vertaling van een selectie van de Ethica (vanaf deel vier) door Abūtālib Sārami, verschenen in de driedelige collectie Falsafa-yi Nazari.
(1985): Vertaald door Mohsen Jahāngīri en door velen beschouwd als de standaardvertaling in Iran. Een herziene editie kwam uit in 1997 en is daarna meerdere keren herdrukt.
(2020): Een nieuwere vertaling door Kiyūmars Pārsā’ī, die al snel meerdere herdrukken kende.
(2021): Een recente vertaling door Layla Amānat Mullā’ī.
Tractatus de Intellectus Emendatione (Verhandeling over de verbetering van het verstand)
(1996): Vertaald door Isma'il Sa'ādat.
Renati Des Cartes Principia Philosophiae (De beginselen van de filosofie van Descartes)
(2003): Vertaald door Mohsen Jahāngīri. De zesde druk hiervan verscheen in 2019.
Korte Verhandeling over God, de mens en zijn welstand
(1998): Vertaald als een masterscriptie, maar voor zover de auteur van het artikel weet (nog) niet in print uitgegeven.
Tractatus Politicus (Staatkundig Vertoog)
(2014): Vertaald door Paymān Gholāmi en Imān Ganji. Deze editie bevat een nawoord van Antonio Negri en is al diverse keren herdrukt.
Tractatus Theologico-Politicus (Theologisch-politiek traktaat)
(jaren ’90): Vertaald door Mohsen Jahāngīri maar niet gepubliceerd.
(2017): Vertaald door Ali Ferdowsi (de auteur van het bronartikel). Deze vertaling kende in het najaar van 2023 zijn achtste druk. Hiervoor waren de hoofdstukken V en XX al afzonderlijk vertaald.