Terugblik Spinozadag 2025 over macht en recht...

23 november 2025 vond alweer de 18e Spinozadag plaats, dit keer in Paradiso: Over macht en recht bij Spinoza – Politiek in een tijd zonder illusies

We kijken terug op een mooie ochtend/middag met zinvolle en tot overdenking stemmende bijdrages.

Jan Mendrik van de Spinozakring Soest is wederom zo vriendelijk geweest om zijn heldere verslag van de dag met ons te delen. U vindt het via > deze link naar de Spinozakring Soest

Aan deze dag droegen bij:

Pooyan Tamimi Arab
Jorieke Manenschijn
Haroon Sheikh
Omar Chamnaoui en Jonathan Thomaes (Jonge Denkers) 
Lotte Sarembe (muziek)
Maike van de Pavoordt (presentatie)

De verschillende bijdrages vindt u hieronder terug als video bestand (op youtube) om terug te kunnen kijken/luisteren.

De videoregistraties zijn gemaakt door Eveline van Dijck.

Pooyan Tamimi Arab > Spinoza over macht en recht

Hier eveneens de bijdrage van Pooyan Tamimi Arab als pdf

Jorieke Manenschijn > Bedreigingen en kansen voor de Nederlandse rechtsstaat

Haroon Sheikh > Macht en recht in een fragmenterende wereldorde

(tot onze spijt heeft Jan Pronk helaas moeten afzeggen)

Column Jonathan Thomaes, Jonge Denker

Column Omar Chamnaoui, Jonge Denker

Lotte Sarembe concert na de pauze

Hieronder vindt u de originele aankondiging en de achtergrond informatie::

------------------------------------------

Spinoza (1632-1677) werd geboren in een tijd van godsdiensttwisten en burgeroorlogen. Hij stamde uit een familie die was vervolgd door de Inquisitie; als gevolg van de Eerste Engelse oorlog ging het familiebedrijf ten onder; zijn boeken konden alleen anoniem verschijnen; zijn vriend Adriaan Koerbagh werd wegens radicale ideeën gevangengezet en overleed in het rasphuis. Met lede ogen moest hij in 1672 toezien hoe de gebroeders De Witt door het opgehitste volk werden vermoord. Voor Spinoza en zijn tijdgenoten was de wereld een gevaarlijke plek.

Na de Tweede Wereldoorlog zijn wij gaan geloven dat we de gevaarlijke, oorlogszuchtige en onvrije wereld van Spinoza definitief achter ons hadden gelaten. Er was een internationale orde ontstaan die gebaseerd was op verdragen, de rechtsstaat beschermde de burger en een democratische verzorgingsstaat leek ervoor te zorgen dat iedereen het steeds beter kreeg. Uit die droom worden we nu ruw wakker geschud.

De naoorlogse wereldorde zien we voor onze ogen verkruimelen, de nietsontziende machtspolitiek van geopolitieke grootmachten dreigt allesoverheersend te worden, en demagogen trachten de geesten rijp te maken voor autocratische politiek. Meer dan ooit is het daarom zinvol te kijken naar Spinoza’s ideeën over macht en recht. 

Nog altijd wordt hij regelmatig voorgesteld als een vriendelijke liberaal die volop aandacht vraagt voor individuele vrijheid, tolerantie en vrede. In werkelijkheid was Spinoza als het om politiek ging een bijzonder ‘harde denker’, die niet in termen van individuele rechten dacht, maar van macht. Recht was dat wat volgens de regels van de natuur gebeurde en in de Politieke Verhandeling schreef hij dat iemand ‘zoveel recht heeft als zijn macht strekt’. Maar tegelijkertijd was hij pleitbezorger van een vrije staat, waar de burgers niet door vrees worden geregeerd.

Wat waren Spinoza’s opvattingen over macht en recht, wat was volgens hem het doel van de staat en de taak van de overheid, en welke conclusies kunnen wij hieruit trekken met betrekking tot de huidige binnenlandse politiek en de snel wijzigende wereldorde?

Zoals altijd beginnen we de Spinozadag met aandacht voor de ideeën van Spinoza over het thema dat centraal staat, om vervolgens uit te zoomen naar het bredere thema en naar de actualiteit. Dit jaar doen we dat met de volgende ezingen:

Spinoza over macht en recht

Door Pooyan Tamimi Arab, universitair docent religiewetenschappen aan de Universiteit Utrecht. Hij is lid van de Jonge Akademie van de KNAW en is een van de redacteuren van Spinoza’s Theological-Political Treatise (1670–2020). Commemorating A Long-Forgotten Masterpiece (Basel 2021).

Bedreigingen en kansen voor de Nederlandse rechtsstaat

Door Jorieke Manenschijn, jurist bij de Raad van State. Zij doet tevens promotieonderzoek naar de uitholling van constitutionele democratieën en de mogelijkheden om de rechtsstaat weerbaarder te maken. Zij is coauteur van het spraakmakende boek Weerbare rechtsstaat: de vangrails in de Grondwet (Amsterdam 2024).

Macht en recht in een fragmenterende wereldorde

Door Haroon Sheikh, senior wetenschapper bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en bijzonder hoogleraar Strategic Governance of Global Technologies aan de Vrije Universiteit. Hij publiceerde onder meer de boeken De opkomst van het Oosten (Amsterdam 2016), Hydropolitiek (Amsterdam 2019) en Atlas van de digitale wereld (Amsterdam 2024). In de media mengt hij zich veelvuldig in debatten over internationale politiek. 

Politiek leiderschap op het evenwichtskoord tussen macht en recht

Tot slot zal Jan Pronk, viervoudig minister (waarvan driemaal voor Ontwikkelingssamenwerking) en voormalig speciaal gezant van de VN, iets vertellen over het balanceren tussen macht en recht van de politicus.

Naast deze lezingen zijn er de Jonge Denkers Omar Chamnaoui en Jonathan Thomaes, die hun stem laten horen. Zij hebben voor deze dag een gesproken column voorbereid.

In navolging van de Denker des vaderlands kiest de Vereniging Filosofiedocenten ieder jaar uit leerlingen die binnen het voortgezet onderwijs de lessen filosofie volgen, op basis van een schrijfwedstrijd een aantal Jonge Denkers  (http://www.dejongedenkers.org/). 
Sinds enkele jaren werken de Jonge Denkers en de Amsterdamse Spinoza Kring nauw samen.

Zangeres en ‘glasharpiste’ Lotte Sarembe zorgt met haar zingende glazen voor de muziek. 

De dag wordt gepresenteerd door Maike van de Pavoordt, voormalig Jonge Denker die reeds twee keer een bijdrage aan onze Spinozadag heeft geleverd.

Datum: zondag 23 november 2025 
Tijd: 11.00 – 15.00 uur
Locatie: Paradiso, Weteringschans 6, Amsterdam
Tickets: € 20,-- (studenten € 14,--) 

_Ter info: Bij het kopen van een ticket wordt u, als u dat nog niet heeft, gevraagd een account aan te maken. (Paradiso lidmaatschap is niet vereist) Het is overigens ook mogelijk om tickets te kopen bij de platenzaak Concerto in de Utrechtsestraat in Amsterdam.