Spinoza: voorbeeldige Amsterdammer

door Jolanda Breur

Tijdens de kunstmanifestatie My Name is Spinoza vertellen landgenoten van Neêrlands beroemdste filosoof waarom zijn gedachtengoed actueel is. "Bij Spinoza gaat vrijheid van denken boven godsdienstvrijheid", zegt de Amsterdamse wethouder Carolien Gehrels. "Dat is in deze stad heel belangrijk."

"Kijk, daar staat hij." Trots wijst wethouder Carolien Gehrels bij het raam van haar werkkamer naar beneden. Naast het Amsterdamse stadhuis kijkt Spinoza gehuld in bronzen mantel sereen voor zich uit. De stad poetst haar band op met de zeventiende-eeuwse filosoof. En daarbij past een prominent standbeeld op een prominente plaats.

"Rotterdam heeft Erasmus, maar wij hebben Spinoza", verklaart Carolien Gehrels, sinds 2006 wethouder cultuur, sport en bedrijven van de hoofdstad. Toen ze hiervóór als communicatiespecialist verantwoordelijk was voor de citymarketing van Amsterdam vroeg ze zich al af waarom Amsterdam de filosoof niet als icoon naar voren schoof. Te intellectueel, vond men. Terwijl hij volgens Gehrels de drie kernwaarden verpersoonlijkt waar Amsterdam internationaal om bekendstaat: creativiteit, innovatie en handelsgeest.

Maar vorig jaar kwam het er dan toch van. Naast Anne Frank en Annie M.G. Schmidt speelde Spinoza de hoofdrol in het programma Amsterdam Wereldboekenstad. En op 24 november 2008, Spinoza's 376ste geboortedag, sloot de stad hem met het standbeeld letterlijk in haar hart. Terecht, zeggen voorstanders, hij werd in Amsterdam geboren, op de plek waar nu het monument staat. De Joodse denker verliet de stad echter rond zijn 28ste levensjaar, nadat rabbijnen een banvloek over hem uitspraken.

De inzet van Gehrels voor Spinoza's eerherstel hangt samen met persoonlijke bewondering. Zoals veel spinozisten vindt ze zijn ideeën over vrijheid aantrekkelijk. Hij maakte zich sterk voor het recht van burgers om hun overtuigingen te verkondigen, zonder represailles van de staat. Dat dit niet vanzelfsprekend was in de Nederlandse Gouden Eeuw, zag hij van nabij.

"Het doel van de staat is de vrijheid", citeert Gehrels de woorden die onder Spinoza's bronzen evenbeeld prijken. De vrijheid van burgers om kritiek op de overheid te uiten, verbetert het bestuur, meende Spinoza, en is dus in haar eigen belang. Zonder vrijheid van meningsuiting nemen burgers volgens hem de wet niet meer serieus.

"Dat vrijheid van denken en meningsuiting bij hem boven godsdienstvrijheid gaat, is in deze tijd en stad heel belangrijk", zegt Gehrels. "Iedereen mag vinden en ook geloven wat hij wil."

Als wethouder kunst en cultuur krijgt ze te maken met provocerende kunst, zoals de foto's van Sooreh Hera. Daarop zijn homoseksuele moslims te zien die maskers van Mohammed en zijn schoonzoon Ali dragen. De afbeeldingen zorgden twee jaar geleden voor commotie, toen het Haags Gemeentemuseum ze weigerde te exposeren, vanwege hun kwetsende karakter. Het leek erop dat kunstevenement Art Amsterdam ze vorig voorjaar zou opnemen, maar uiteindelijk werden ze in het najaar in MuseumgoudA getoond.

Voor Gehrels is het cruciaal dát de foto’s tentoongesteld zijn, voorafgegaan door een debat. "De manier waarop Hera de islam en homoseksualiteit combineert in haar werk en anderen dat verbieden, hoe je daar mee om moet gaan", zegt ze. "Spinoza’s ideeën hierover vind ik heel erg belangrijk, heel erg belangrijk."

Ze herhaalt niet voor niets. De wethouder is van gereformeerden huize en leeft samen met een vrouw. In Amsterdam, vertelt ze, hangen twintig fractieleden en vier wethouders van de PvdA uiteenlopende religies aan, hebben verschillende leeftijden en geaardheid. Ze voeren er een grondig debat over. "Ik kan leuke gesprekken voeren met fractieleden over mijn levensstijl, omdat ze verschillende perspectieven hebben. En uiteindelijk kom je toch tot elkaar. Dat is mooi."

Spinoza geeft haar in deze situaties handvatten. "Hij heeft bijvoorbeeld een grens gesteld aan vrijheid: jouw vrijheid mag niet die van een ander beperken. Dat is ook van belang in het huidige politieke debat."

Fractieleider Mark Rutte van de VVD in de Tweede Kamer pleitte er onlangs voor de vrijheid van meningsuiting te verruimen. Is dat niet in de geest van Spinoza? "Dat moet Rutte of een Spinoza-deskundige maar beoordelen", zegt Gehrels. "Ik vind wel dat je het op basis van feiten met elkaar eens moet zijn over je eigen geschiedenis."

Ze doelt op het ontkennen van de Holocaust. Rutte trok in januari uit zijn voorstel de conclusie dat ontkenning niet langer verboden kan worden. Die ontkenning past niet in de vrijheid van meningsuiting, vindt Gehrels. "Maar we hebben het nu over Spinoza, niet over Rutte."

Je geschiedenis kennen, is belangrijk om te weten waar je vandaan komt en naartoe gaat, daar was Spinoza volgens Gehrels van overtuigd. De filosoof was een tweede generatieallochtoon, zoon van uitgeweken Portugese Joden. "Amsterdam is altijd een stad geweest van minderheden die elkaar helpen. Daar had ik het met Ahmed Aboutaleb wel eens over toen hij hier nog wethouder was en mijn buurman, hij moslim, ik homo. Hoe minderheden samen een meerderheid kunnen vormen. Spinoza leefde ook in zo'n tijd. En hij was een rolmodel, ging vanaf zijn vijfde van zes uur 's ochtends tot acht uur 's avonds naar school, hier, in de Portugese synagoge. Die kinderen spraken op hun veertiende al zeven talen."

Dat is misschien wat te veel van het goede, denkt Gehrels, maar de verheffing van het volk is wel een van de speerpunten in haar cultuurnota. Ze wil Amsterdammers vooral cultuurwijsheid bijbrengen. Zo kunnen ze leren en profiteren van de verschillen en overeenkomsten tussen hen en hun stadsgenoten.

Spinoza gebruikt in zijn werk voor die verheffing de rede, waarmee je voldoende afstand kunt nemen van je emoties. Is dat wel voor iedereen weggelegd? "Nee, maar het gaat niet om wat je bereikt in vergelijking met anderen. Belangrijk is het verschil in wat je tien jaar geleden wist, nu weet en over tien jaar zal weten. Jezelf verbeteren door een leven lang te leren."

Spinoza had Amsterdam hoog zitten

Het duurde ruim driehonderd jaar, maar Amsterdam heeft zich pontificaal achter zijn beroemde filosoof geschaard.

De Joodse denker Baruch (later Benedictus) de Spinoza werd in de Jodenbuurt geboren, op een steenworp afstand van het huidige stadhuis. Op volwassen leeftijd raakte hij in conflict met de religieuze leiders van de Amsterdams-Joodse gemeenschap. Ze spraken een banvloek over hem uit en hij verliet de stad, waarschijnlijk mede door toedoen van het stadsbestuur. Toch had hij Amsterdam hoog zitten, zo blijkt uit zijn Theologisch-politiek traktaat: "Amsterdam bijvoorbeeld plukt de vruchten van deze vrijheid (van meningsuiting, red.) blijkens zijn groei, die alle volken bewonderen. In deze bloeiende en bevoorrechte stadstaat leven immers mensen uit alle volken en met alle mogelijke geloofsovertuigingen eendrachtig samen."

Los van een standbeeld bij het Spinoza Lyceum en twee straatnamen, waren er in de hoofdstad tot 2007, zijn 375ste geboortejaar, weinig sporen van de filosoof te bekennen. Om daar verandering in te brengen, werd in 2006 de Amsterdamse Spinoza Kring opgericht. Het gezelschap ziet als monument graag een Spinozacentrum om de herinnering levend te houden.

Vooralsnog onthulden burgemeester Cohen en wethouder van cultuur Gehrels vorig jaar op 24 november, Spinoza's 376ste geboortedag, een standbeeld naast het stadhuis. Stichting Spinoza Monument nam hiervoor het initiatief en regelde in vijf maanden het ontwerp, geld en papieren.

De opdracht ging naar beeldend kunstenaar Nicolas Dings. Hij plaatste een bronzen Spinoza op een ellipsvormig voetstuk van terrazzo. Naast het beeld ligt een icosaëder, een wiskundige, ruimtelijk vorm met twintig gelijkzijdige driehoeken. De vorm is van geslepen graniet en verwijst naar de denkbeelden van Spinoza en zijn beroep: lenzenslijper.

© Trouw 2009, op dit artikel rust copyright.

Het bovenstaande artikel kunt u hier als PDF-bestand downloaden.