Mogelijke oorzaken van onderwaardering in Amsterdam

English translation

• Zijn geboortehuis is verdwenen, de Jodenbuurt is afgebroken, nu zijn daar het Waterlooplein en de Stopera.
• Hij is begraven in Den Haag.
• In Den Haag staat al een standbeeld.
• Zijn overgebleven woonhuizen staan in Rijnsburg en Den Haag.
• Hij was een joodse man.
• Problematische relatie met 'Joodse Gemeenschap' i.v.m. de verbanning. Dat is geen reden om trots te zijn.
• Problematische relatie met Amsterdam, omdat Spinoza door de invloedrijke gereformeerde kerk, cartesianen en de burgemeesters in feite uit Amsterdam is weggejaagd. Dat is geen reden om trots te zijn.
• De associatie van Spinoza met de tolerante republikeinse raadspensionaris Johan de Witt, die door een gereformeerd, orangistisch volksgericht in 1672 op gruwelijke wijze aan zijn einde werd gebracht.
• Weerstand door de eeuwen heen uit religieuze hoek, vanwege vermeend atheïsme.
• Verkettering, demonisering, criminalisering, waardoor een duistere sfeer van illegaliteit, zonde, hel en verdoemenis om hem heen bleef hangen.
• Gevolg van dit alles is dat hij lange tijd als een dissident werd gezien.

Wat heeft Spinoza met Amsterdam te maken?

• Voor Spinoza zelf was Amsterdam een zeer bijzondere stad, zoals helder wordt uit het TPT, blz 434: "Hoe kleiner de vrijheid van meningsuiting is in een staat, (...), hoe gewelddadiger zij geregeerd wordt. Ik hoef niet naar voorbeelden te zoeken, die ik kan gebruiken om aan te tonen dat uit deze vrijheid geen misstanden ontstaan die de hoogste macht niet kan voorkomen en dat verder dit gezag mensen kan weerhouden elkaar schade te berokkenen, hoewel zij openlijk een tegengestelde mening zijn toegedaan. Amsterdam bijvoorbeeld plukt de vruchten van deze vrijheid blijkens zijn groei, die alle volken bewonderen. In deze bloeiende en bevoorrechte stadstaat leven immers mensen uit alle volken en met alle mogelijke geloofsovertuigingen eendrachtig samen. (...) Voor het overige bekommert men zich niet om het geloof of de sekte, omdat zij in de rechtszaal niet van belang zijn. Geen geloofsovertuiging wordt zo verafschuwd dat de aanhangers ervan niet door de magistraat (rechter, overheid) worden geholpen en beschermd, mits zij niemand schade toebrengen, ieder het zijne geven en fatsoenlijk leven."

• Spinoza is in 1632 in de Amsterdamse Jodenbuurt geboren en hij vertrekt in 1660-1661. Hij heeft hier dus tot zijn 28ste gewoond. Hij is 17 jaar later in 1677 op 44-jarige leeftijd overleden en we kunnen dus stellen dat hij het grootste deel van zijn leven in Amsterdam heeft gewoond.

• In deze stad is hij opgegroeid, heeft hij joods onderwijs gekregen, en hier is hij 'ingeburgerd'. Amsterdam was destijds het invloedrijke economische, culturele en filosofische centrum van de wereld. Bovendien was er nergens ter wereld zoveel vrijheid van meningsuiting en religieuze tolerantie als in het multiculturele Amsterdam. Nergens werd ook zoveel gediscussieerd over religieuze, filosofische en politieke zaken als hier.

• In Amsterdam is Spinoza dus gaan twijfelen aan de religieuze dogma's en heeft hij zijn denkbeelden tot ontwikkeling gebracht, wat er mede toe leidde dat hij uit de joodse gemeenschap werd verbannen in 1656. Jarich Jelles schrijft later dat Spinoza rond 1654 al met Descartes bezig was (die ook lang in Amsterdam gewoond heeft).

• Uit een verslag van de Spaanse Inquisitie uit 1659 blijkt dat een kapitein en een monnik, die beiden een flinke tijd in Amsterdam hadden doorgebracht, Spinoza vaak in gezelschap van een zekere Juan de Prado hadden ontmoet. De notulist van de Inquisitie schrijft: hij heeft daar Spinoza ontmoet, een goed filosoof. Deze persoon had de Wet van Mozes beleden, maar de Synagoge had hem verbannen omdat hij zich aan atheïsme hadden overgegeven. Zelf had hij aan de getuige verklaard dat hij besneden was en zich aan de wet van de Joden had gehouden; hij was echter van mening veranderd omdat genoemde wet niet juist was en de zielen met de lichamen sterven en er alleen maar filosofisch een goddelijk wezen is. Verder bleek uit het verslag dat de afvallige tevreden was met de intellectuele en morele vrijheid die hij (in Amsterdam) buiten de Joodse Gemeenschap genoot. De getuige verklaarde verder dat hij Spinoza vaak had horen vertellen dat hij geen enkel geloof meer was toegedaan.

• Op de Amsterdamse beurs was Spinoza al ruim voor de ban in contact gekomen met de handelaren, die betrokken waren bij groepen van vrijdenkende protestanten, zoals de 'collegianten' Jarich Jelles en Pieter Balling. Waarschijnlijk heeft hij via hen zijn andere vrienden leren kennen, die later de Amsterdamse Spinozakring zouden vormen, o.a. Rieuwertz, Meijer, De Vries, Van den Enden en de gebroeders Koerbagh.

• Na de ban is Spinoza, naar de meeste deskundigen aannemen, gaan wonen in de Latijnse School van de flamboyante Franciscus van den Enden, een uit Antwerpen afkomstige ex-jezuïet en libertijn. Deze zou later een uiterst revolutionair boek schrijven over de wenselijkheid van democratie. Ook Van den Enden wordt bespioneerd en lastig gevallen door cartesianen en gereformeerden en in feite het leven onmogelijk gemaakt in Amsterdam, waardoor hij de stad ontvlucht en in Parijs gaat wonen. Van den Enden had zijn democratische idealen in werkelijkheid willen omzetten door mee te werken aan een coup tegen Louis XIV, maar die mislukte, met als gevolg dat hij in 1674, op 72-jarige leeftijd, werd opgehangen voor de Bastille.

• Spinoza leerde bij Van den Enden Latijn en bij hem verdiepte hij zich verder in Descartes en leerde hij de klassieken en de ideeën van andere vrijdenkers kennen. De oorsprong van de filosofie van Spinoza ligt dus in Amsterdam. De meeste deskundigen menen dan ook dat de hoofdlijnen van zijn denkbeelden, die hij later verder zou uitwerken, hier al gevormd waren.

• De eerste tekst met zijn eigen filosofie, de KV (Korte verhandeling over God, de mens en zijn welstand), is geschreven rond 1658. Het boek is pas in de 19de eeuw teruggevonden. Hierin zien we de aanzet tot de ideeën die hij later zou uitwerken.

• Hij vertrok uit het hectische Amsterdam om in alle rust deze ideeën uit te werken, maar ook omdat de Amsterdamse joodse gemeenschap en de gereformeerde kerk hem bespioneerden en bekritiseerden, en samen met de cartesianen steeds meer druk op de vroedschap uitoefenden om dit grote gevaar voor de jeugd en voor de religie uit de stad te verbannen.

• Het boek over Descartes schreef hij op verzoek van de Amsterdamse Spinozakring en het werd in 1663 bij Rieuwertz in Amsterdam uitgegeven.

• De Amsterdamse Spinozakring kreeg als eerste de manuscripten van de Ethica om ze bespreken, van commentaar te voorzien en er vragen over te stellen. In Amsterdam werden zijn teksten dus voor het eerst gelezen en die beïnvloedden het denken van bijvoorbeeld De Vries, Balling, Meijer en de Koerbaghs. De eerste verwijzing naar de Ethica is te vinden in een brief van Simon de Vries aan Spinoza van 1663. Drie jaar nadat hij uit Amsterdam vertrok was hij dus al met zijn 'magnum opus' bezig.

• Zij verwerkten deze invloed in hun boeken. Met name de 'Philosophia' van Lodewijk Meijer, in 1666 in het geheim uitgegeven door Rieuwertz, wekte een enorme opschudding in heel religieus Europa. Adriaan Koerbagh werd voor zijn radicale boek tegen het religieuze en wereldse establishment en voor 'de verlichting' van het volk, in Amsterdam tot 10 jaar rasphuis veroordeeld, waar hij na een jaar in 1669, op 37 jarige leeftijd stierf. Hij is een Amsterdamse martelaar van de Verlichting en zou alsnog officieel eerherstel moeten krijgen.

• Het TPT werd in 1670 in het geheim door Rieuwertz in Amsterdam gedrukt en gedistribueerd. Met als gevolg dat heel religieus en politiek Europa op z'n kop stond en dat het boek overal werd verboden. Tegelijkertijd rustte niemand, die zichzelf serieus nam in religieus en politiek Europa, om het boek in handen te krijgen. Het regent banvloeken en uitgebreide weerleggingen die, ironisch genoeg, veel bijdragen aan de verspreiding van zijn filosofie.

• Bij de dood van Spinoza in Den Haag, 21 februari 1677, was een bevriende arts aanwezig, die lid was van de Amsterdamse Spinozakring. De kist met zijn ongepubliceerde manuscripten werd meteen met de trekschuit naar Amsterdam gestuurd. Hier moeten de leden van de Spinozakring koortsachtig gewerkt hebben om alles te lezen, te selecteren, te corrigeren, te redigeren, vanuit het Latijn in het Nederlands te vertalen, te drukken en te verspreiden, want in het voorjaar van 1678 lag, onder de toonbank, bij boekwinkels in Nederland en in Europa de 'Opera Posthuma', uitgegeven door Rieuwertz in Amsterdam, getekend; BDS.

• De lijst van grootheden die sterk door Spinoza beïnvloed zijn is even lang als indrukwekkend: Bayle, Hume, Voltaire, Diderot, Roussau, Goethe, Kant, Hegel, Wordsworth, Coleridge en Shelley, Marx, Nietsche, Freud, Einstein en Multatuli.

• Spinoza is de grootste Nederlandse filosoof en misschien wel het belangrijkste 'product' van de Gouden Eeuw in Amsterdam. Hoewel de invloed van zijn werk vele malen groter moet zijn dan die van de gedichten van Vondel en van de schilderijen van Rembrandt, vinden we daar, naast een Spinozastraat en een Spinoza Lyceum, in Amsterdam weinig van terug.

Conclusie

We stellen vast dat de relatie Spinoza en Amsterdam sterk wordt ondergewaardeerd en dat hij en zijn werk veel te weinig aandacht krijgen. Spinoza kan heel belangrijk voor Amsterdam zijn en zijn filosofie kan een bijdrage leveren aan de vrede en het welzijn van de bevolking.

We vinden dat het hoog tijd wordt voor een Amsterdamse herwaardering van Spinoza, een erkenning van het enorme (internationale) belang van zijn werk en voor een overtuigend eerherstel, vooral door het oprichten van een monumentaal gedenkteken.

"Het is niet het doel van de staat om de mensen van redelijke wezens tot beesten of automaten te maken, maar wel om hen in staat te stellen om hun lichamelijke en geestelijke vermogens ongehinderd te ontwikkelen en in vrijheid hun rede te gebruiken."

Spinoza