Overheid op hellend vlak met inperking van denkvrijheid

door Anna van Leeuwen

Tijdens de Amsterdamse kunstmanifestatie My Name is Spinoza vertellen landgenoten van Neêrlands beroemdste filosoof waarom zijn gedachtengoed nog zo actueel is. Vandaag: hoogleraar informatierecht en advocaat Egbert Dommering.

Fascinerend, vindt Egbert Dommering het, dat kunstenaars Spinoza tot cultfiguur verheffen. De hoogleraar informatierecht denkt dat Ethica, het levenswerk van de zeventiende-eeuwse filosoof, debet is aan zijn populariteit onder niet-wetenschappers. En dan vooral het deel over menselijke hartstochten als woede of jaloezie en de uiteindelijke bevrijding daarvan. "Het is een soort deugdenleer waarin Spinoza geest en emoties combineert. Door meer zelfkennis zou je een grotere vrijheid bereiken."

Ook de opbouw van het werk als een wiskundige verhandeling spreekt aan, volgens Dommering (1943). "Het lijkt op de cultus rond Ludwig Wittgenstein in de jaren zeventig." Auteur Willem Frederik Hermans introduceerde deze filosoof toen bij het Nederlandse publiek met een vertaling van diens Tractatus Logico-Philosophicus. "Iedereen was met dat boek bezig. De puur logische vorm waarin hij zijn boodschap bracht, vonden mensen mooi, bijna poëzie. Zoiets moet met Spinoza ook aan de hand zijn."

Daarnaast ontkoppelde Spinoza religie van dogma's en bijbelteksten. Dommering: "Dat past goed bij de huidige opleving van persoonlijke religieuze belevenissen."

Zelf is Dommering meer gecharmeerd van Spinoza's Tractatus Theologico-Politicus (TTP), onder meer een pleidooi voor religieuze tolerantie. "Veel toegankelijker."

Hij bestudeerde het geschrift grondig toen hij colleges over vrijheid van meningsuiting gaf en hierover een artikel schreef, toegespitst op tolerantie en de islam. Vrij zijn om je mening te uiten, hangt bij Spinoza samen met vrijheid van denken, zegt Dommering. "Maar dat is iets anders dan je emoties eruit gooien. En dat gebeurt in Nederland nu juist."

Een 'prachtig' voorbeeld daarvan is volgens hem de columnistenoorlog in het Parool van afgelopen maand, waarbij predicaten als 'vieze vuile racisten' en 'teringlijders' niet werden geschuwd. "Spinoza doelde niet op vrijheid van redeloos spreken, op alles zeggen wat je voor de mond komt. Hij pleitte voor het vrij kunnen uiten van een gefundéérde mening. En die mag best schokkend of negatief zijn. Haatzaaiers moeten dit nog maar eens tot zich laten doordringen."

Voor Spinoza was het gezag in de samenleving onderdeel van een sociaal contract, vertelt Dommering, zelf voorzitter van de Stichting Spinoza Centrum Amsterdam. "Volgens hem laten mensen alleen op redelijke gronden hun individuele vrijheid inperken door een gezagdragend orgaan. Daaruit concludeerde hij dat een staat altijd een republiek moet zijn. Bovendien kan een overheid alleen wetten maken die de vrijheid van handelen inperken, niet de vrijheid van denken." En hiertussen vervaagt de laatste jaren de grens in Nederland, vindt Dommering.

Strafrecht houdt zich enkel met handelingen bezig en een haatzaaiende mening verkondigen is een handeling, zegt de hoogleraar. Maar de grens wordt pas overschreden als die mening aanzet tot haat en geweld tegen concrete personen. Daarbij speelt mee in welke context en voor welk publiek die uiting wordt gedaan.

"Als mensen er een radicale filosofie op nahouden en bij elkaar een beetje opgewonden zitten te praten, lopen ze tegenwoordig al snel het risico opgepakt te worden wegens het voorbereiden van een terreuraanslag. Maar wat mensen zeggen, hoeven ze niet te gaan doen. Een radicale mening verkondigen onder vrienden maakt je nog geen terrorist. De overheid begeeft zich op een hellend vlak met deze inperking van de vrijheid van denken."

Naast Spinoza droeg ook filosoof en tijdgenoot John Locke tolerantie een warm hart toe. "Ze reageerden op een godsdienstig sterk verdeeld Europa", aldus Dommering. "Je kon in die tijd elkaars opvatting maar beter respecteren, anders was je je eigen leven niet zeker. Daar komt ons tolerantiedenkbeeld vandaan. Met de komst van de islam in onze cultuur is het weer actueel. Ook toen mocht je elkaars opvattingen bestrijden, maar je begint altijd met het erkennen van elkaars bestaansrecht, met opvatting en al. Dat is iets wat Geert Wilders nalaat."

© Trouw 2009, op dit artikel rust copyright.

Het bovenstaande artikel kunt u hier als PDF-bestand downloaden