Dit is een geheel ander soort werk dan het Theologisch-politiek traktaat. Spinoza's vroegtijdige dood heeft hem verhinderd het traktaat af te maken. Dat is des te tragischer, omdat het betoog precies daar afbreekt waar Spinoza overgaat naar de behandeling van de democratie, de staatsvorm die hij wel zelf als de best mogelijke zag. Het Politiek traktaat is een theorie van de verschillende mogelijke staatsvormen, monarchie, aristocratie en democratie. De staat is uiteindelijk het resultaat van werking van de emotionele krachten waardoor mensen bewogen worden en van de beperkingen van de rede. Een monarchie is voor Spinoza alleen acceptabel als de macht van de vorst voldoende wordt ingeperkt, zodat hij niet tot tirannie kan vervallen. De aristocratische staatsvorm is al beter, omdat daar een grotere spreiding van de macht is. Onder democratie verstaat Spinoza een staat waarin iedereen het actieve en passieve kiesrecht heeft - met enige inperkingen. Die zijn van dien aard, dat uiteindelijk toch maar een minderheid aan het politieke leven kan meedoen. Om te beginnen komt het kiesrecht slechts toe aan de ingezetenen, niet aan vreemdelingen. Voorts wil Spinoza iedereen uitsluiten die onder het gezag van een ander staat. Daarmee sluit hij expliciet vrouwen en slaven uit, omdat die volgens hem onder het gezag van hun echtgenoten respectievelijk meesters staan. Hij toont zich een kind van zijn tijd als hij beweert dat vrouwen van nature te zwak zijn om zich te handhaven en tegen mannen op te staan, waardoor ze zich steeds weer laten domineren door mannen. Uit deze argumentatie vloeit echter noodzakelijkerwijs voort dat, als de vrouw zich wel aan de dominantie van de man weet te ontworstelen en hem kan evenaren in macht en zelfbewustzijn, er geen reden meer is haar de deelname aan het politieke proces te ontzeggen.

Verantwoording